Góra Zamkowa (228,1 m n.p.m.) w Szurpiłach to jedno z najpiękniej położonych obiektów archeologicznych w Polsce. To wzniesienie, otoczone wodami czterech jezior, znajduje się w jednym z najbardziej malowniczych zakątków Suwalszczyzny, a jednocześnie stanowi miejsce o dużym znaczeniu obronnym i historycznym. Góra Zamkowa była niegdyś centrum osadniczym i obronnym Jaćwingów – jednego z plemion pruskich, które zamieszkiwało tereny dzisiejszej Suwalszczyzny, południowo-zachodniej Litwy oraz północnej Białorusi.
Jaćwingowie i Historia Grodziska
Jaćwingowie pojawili się w okolicach Szurpił najprawdopodobniej w IX wieku. Góra Zamkowa stała się miejscem, gdzie powstał okazały gród obronny, który był chroniony przez podwójną linię wałów. W tym miejscu wzniesiono także dodatkowy wał dolny w połowie zboczy góry, co stanowiło istotne umocnienie. Grodzisko stanowiło punkt strategiczny w regionie, a jego majdan był wykorzystywany głównie jako miejsce schronienia w okresach zagrożenia militarnego. Codzienne życie toczyło się natomiast w pobliskich osadach, a gród pełnił funkcję obronną.
Do najbardziej wzniosłych i spektakularnych prac budowlanych na Górze Zamkowej należy przekształcenie wąwozu łączącego jezioro Tchliczysko z zatoką Jodel jeziora Szurpiły. Wąwóz ten został pogłębiony i przekształcony w kanał, który łączył oba jeziora, co pozwalało na kontrolowanie przepływu wody pomiędzy zbiornikami. Różnica poziomów wód w tych jeziorach wynosi obecnie ponad 3 metry. Zbudowano także most, który łączył gród z największą z osad. Dodatkowo, w celu spiętrzania wód, wokół Góry Zamkowej powstały dwie groble, łączące wyspę Pustelnia z Trzecim Polem oraz północnym brzegiem jeziora.
Całe założenie obronne otoczone było wałami oraz systemem wież strażniczych, które stanowiły dodatkowe umocnienie grodziska. Warto zaznaczyć, że gród nie był regularnie zamieszkiwany, a jego funkcja ograniczała się do roli punktu obronnego i schronienia w razie zagrożenia militarnego.
Ścieżka Edukacyjna „Na Górę Zamkową”
Ścieżka edukacyjna „Na Górę Zamkową” to szlak turystyczny, który prowadzi przez tereny związane z historią Jaćwingów. Jej początek znajduje się we wsi Szurpiły, która została założona około 1667 roku przez kamedułów wigierskich, dawnych właścicieli ziemi na Suwalszczyźnie. Trasa edukacyjna pozwala zapoznać się z wczesnośredniowiecznym grodziskiem obronnym Jaćwingów, historią Jaćwieży oraz formami akumulacji lodowcowej w zagłębieniu rzeki Szeszupy.
Zwiedzanie ścieżki warto rozpocząć od „Izby Pamięci Jaćwieskiej” w Szurpiłach, w której znajduje się makieta przedstawiająca fragment Góry Zamkowej oraz repliki zabytków archeologicznych odnalezionych w okolicach grodziska. Ścieżka edukacyjna jest doskonałym wprowadzeniem do historii Jaćwingów oraz historii regionu.
Trasa Turystyczna „Tropem Sziurpy”
Do ścieżki „Na Górę Zamkową” dopełnia trasa turystyczna „Tropem Sziurpy”, która pozwala jeszcze dokładniej poznać historię i tradycje regionu, jego przyrodnicze walory oraz archeologiczne skarby.